Noël Slangen - Home

Columns

Antwoord van Jos Geysels

Dag Noël,

Bij het lezen van je brief dacht ik aan Patrick Dewael. In het vorig weekend profileerde onze minister van Binnenlandse Zaken zich door mensen te kapittelen die (uitgeprocedeerde) asielzoekers helpen. Daarbij deed hij een beroep op de wet. Dura lex sed lex. Maar de wet leek niet zo hardvochtig te zijn. Patrick Dewael had niet alleen de wet verkeerd gelezen, hij was ook niet op de hoogte van de uitspraak van de rechtbank. 'Gevoelens van vriendschap en menslievendheid voor een illegale vreemdeling zijn niet strafbaar', lezen we in een arrest van het Gentse hof van beroep. Het is niet omdat iemand wordt uitgewezen dat je mededogen moet afwijzen.

Bovendien is het merkwaardig dat een liberaal, die toch ijvert voor minder regels en minder papieren, voor mensen zonder papieren de norm (zijn interpretatie van de wet) belangrijker acht dan de waarde (van de solidariteit).

Dit politieke incident illustreert in elk geval dat we omzichtig moeten omgaan met 'waarden en normen'. Zeker in Nederland, maar ook in België, wordt dit duo de laatste tijd veelvuldig uit de kast gehaald om er allerlei discussies mee te stofferen en politieke standpunten te formuleren.

Vooral als het gaat om anderen, zoals vreemdelingen, zetten we 'onze' waarden graag in de etalage. Wie die waarden aanvaardt hoort bij de club. De anderen moeten maar ergens anders gaan winkelen. Nochtans shoppen we zelf heel flexibel in het waardenaanbod. Onze waarden lijken hoe langer hoe meer op een soepel GPS-systeem waarmee we onze positie in de samenleving monteren en onze oordelen en meningen oriënteren. Het zijn sneeuwballen. Soms maken we ze hard om er de ander goed mee te raken. Soms laten we ze in onze hand smelten. Als het over onszelf gaat. "De last van ons gedrag", noemt de Nederlandse Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid dit in haar rapport over 'normen en waarden'. Elke Vlaming kent natuurlijk het verschil tussen zeggen en doen, tussen de leer en het leven, tussen belang en beginsel. Het is niet omdat je voor meer milieuvriendelijke auto's bent dat je er zelf ook één koopt. In de economie kunnen waarden snel smelten.

Dat hiermee je stelling is bewezen dat de mens "egoïstisch, egocentrisch en dus slecht is" durf ik te betwijfelen. En het hele 'waarden- en normendebat' naar de prullenmand verwijzen lijkt mij ook geen goed idee. Dan wordt de discussie te veel overgelaten aan allerlei conservatieven die ons terug in de tijd willen flitsen met regeltjes en gebodstekens. Het streven naar een fatsoenlijke samenleving mag geen monopolie van de fatsoensrakkers worden.

Je moet inderdaad voorzichtig omgaan met waarden. Wie ze permanent in de etalage zet, valt nogal vlug terug in vrijblijvend gemoraliseer. Zuinig ermee omspringen en ze koesteren lijkt mij beter.
En, zoals je schrijft, zeker het verschil maken tussen waarden en normen, tussen de principes die je hanteert in je leven en de regels die je aanvaardt en/of naleeft in een samenleving. Het is goed dat er normen zijn voor de kwaliteit van ons voedsel. Maar het is belachelijk om iedereen te dwingen er dezelfde voedingsgewoonten op na te houden. Zeker als het gaat om bloemkool in kaassaus. Dan krijgt het debat een kwalijke spruitjeslucht.

Waarden kun je niet decreteren maar soms moet je ze in normen vertalen en afdwingbaar maken. Je kunt niemand verplichten om tolerant te zijn, maar het is wel belangrijk om het non-discriminatiebeginsel in een wet vast te leggen. Zoals de Tunesische auteur Memmi ooit schreef: "Je kunt de mensen niet verplichten om van elkaar te houden, maar je moet wel alles doen om te verhinderen dat ze elkaar vermoorden."

Welke waarden delen wij? Wat bindt ons? Dat zijn geen onzinnige vragen. Waarden delen kan een samenleving een eind vooruit helpen. De afschaffing van de doodstraf, bijvoorbeeld. Maar wat ons bindt kan ook gebruikt worden om anderen uit te sluiten. Dan krijgen we een 'botsing van de culturen' waar sommigen zich zo goed in voelen. Ik niet. Wat groepen bindt is niet hetzelfde als wat een hele samenleving samenhoudt. Welke waarden zijn universeel en welke niet? In dat onderscheid manifesteert zich juist de democratie: een publieke ruimte die we delen om vreedzaam om te gaan met verschillen. Een wereld van verschil, een wereld voor geschillen. Een waarde om te koesteren en een norm om voor te vechten.

Waarde groeten,

Jos